   |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 
|
Skute nagrobki na cmentarzach ewangelickich w Międzyrzeczu Górnym i MazańcowicachWsie Międzyrzecze i Mazańcowice wzmiankowane były już w roku 1305 w Księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego, a ich powstanie wiąże się z wielką akcją osadniczą na terenach Górnego Śląska pod koniec XIII wieku, która objęła również ziemie Księstwa Cieszyńskiego. Osiedlający się tutaj otrzymywali ziemię w zamian za płacenie czynszu panu feudalnemu. Z kolei osadnictwo niemieckie na tym obszarze miało miejsce w drugiej ćwierci XV wieku, kiedy to założono osadę Konradiswalde z czasem przekształconą w Kurzwald, która obejmowała teren obecnego Międzyrzecza Górnego. Stąd też przewaga ludności niemieckojęzycznej w Górnej części wsi do roku 1945 (w roku 1900 70,2% mieszkańców było tu ewangelikami, a 62,4% posługiwało się jezykiem niemieckim). W Mazańcowicach odsetek mieszkańców posługujących się językiem niemieckim był o wiele mniejszy, ale już w XVI wieku nosiła ona równolegle z polską, niemiecką nazwę Matzdorf. W 1572 roku obie wsie weszły w skład powstałego wówczas stanowego państwa bielskiego, które istniało do roku 1849. W okresie reformacji większość mieszkańców Międzyrzecza przyjęła luteranizm, a miejscowy kościół (św. Marcina) stał się ewangelickim w roku 1565 (odebrany wspólnocie luterańskiej został w roku 1654). Na mocy patentu tolerancyjnego cesarza Józefa II z roku 1781 powstały parafie ewangelickie w Bielsku i Jaworzu, a następnie parafia w Starym Bielsku, do której należeli wierni z Międzyrzecza i Mazańcowic. Dopiero równouprawnienie wyznań protestanckich względem panującej w Cesarstwie Austriackim wiary katolickiej wprowadzone Patentem Protestanckim przez cesarza Franciszka Józefa w roku 1861 umożliwiło utworzenie parafii w Międzyrzeczu Górnym, do której należeli od tej pory wierni z Bronowa, Landeka, Ligoty, Mazańcowic, Międzyrzecza Dolnego, Międzyrzecza Górnego oraz Zabrzegu. 1 listopada 1866 roku został poświęcony kościół ewangelicki w Międzyrzeczu Górnym budowany od roku 1864. Cmentarz ewangelicki w Międzyrzeczu Górnym został założony w roku 1862, na gruncie zakupionym z gospodarstwa nr 178 należącego do rodziny Cholewik, a powiększany był dwukrotnie w latach 1877 i 1891. Obecnie zajmuje powierzchnię 53,9 ara. 
W okresie międzywojennym w kościele parafialnym nabożeństwa prowadzone były w języku polskim i niemieckim. Jednocześnie niemieckojęzyczni parafianie w roku 1922 chcieli przyłączenia zboru do Ewangelickiego Kościoła Unijnego na polskim Górnym Śląsku celem „zachowania charakteru niemiecko-ewangelickiego” (do czego ostatecznie nie doszło). W parafii działały także polskie organizacje: Związek Polskiej Młodzieży Ewangelickiej, polski chór oraz biblioteka. 
Zakończenie II wojny światowej dla niemieckojęzycznych mieszkańców wsi stanowiło nowy rozdział. Część uciekła przed zbliżającym się frontem, co najmniej 8 mieszkańców zginęło w działaniach frontowych, a jedna osoba (wdowa) popełniła samobójstwo. Sowieccy „wyzwoliciele” brutalnie rozprawiali się z pozostałymi, a ich „dziełem” jest m.in. zniszczenie parafialnych akt stanu cywilnego. Jednocześnie nowe polskie władze rozpoczęły „walkę z niemczyzną”. Tak zakończyła się wielowiekowa obecność niemieckojęzycznej społeczności w Międzyrzeczu i okolicach.Jedną z form przymusowego „wykorzeniania niemczyzny” po roku 1945 było wymazywanie niemieckich napisów z nagrobków. Najczęściej skuwano imiona, ale także zwroty i skróty w tym języku, na części usuwano tylko pojedyncze litery, a często zamiast skucia dokonywano zakrycia niewygodnych napisów zaprawą murarską (która obecnie po wielu latach wykrusza się i pozwala na odczytanie zakrytach dawniej wyrazów). Na niewielkich cmentarzach wiejskich usuwaniem niemieckich napisów na grobach zmarłych zajmowały się we własnym zakresie rodziny poszczególnych pochowanych. Działanie to powodowane było niejednokrotnie strachem i chęcią ukrycia „niemieckiej przeszłości” rodziny, która musiała żyć w nowych warunkach. Zwraca uwagę fakt, że niektórych nagrobków na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Międzyrzeczu Górnym nie skuto i do dziś widnieją na nich niemieckie napisy (w Mazańcowiach nie zachował się żaden niemieckojęzyczny nagrobek, którego nie objęłoby skucie napisów). Nagrobków, które pozostawiono bez ingerencji nie miał po prostu kto skuć, bo rodziny wyjechały ze wsi lub nie żyli już potomkowie pochowanych, którzy mogliby się tym zająć. Jednocześnie w Międzyrzeczu zostały zachowane niemieckojęzyczne nagrobki należące do osób zasłużonych: proboszcza, czy wójta. Zdjęcia poniżej przedstawiają nagrobki na cmentarzach ewangelicko-augsburskich w Międzyrzeczu Górnym (przy ulicy Ligockiej) oraz Mazańcowicach (przy ulicy Strzelców Podhalańskich), na których skuto lub zakryto zaprawą określone wyrazy lub litery. Wytłuszczonym drukiem zapisano imiona lub wyrazy, które udało się rozpoznać, znakiem „...” oznaczono brakujące imiona i zwroty. Jeżeli istniała możliwość odczytania podano również kursywą sentencje żegnające zmarłych, dodałem również zbliżenia zdjęć zmarłych umieszczanych na porcelanowych owalach jeśli takowe się zachowały. W wielu przypadkach po kwerendach w księgach metrykalnych udało się ustalić daty oraz miejsca urodzenia i śmierci pochowanych, a także ostatnie ich miejsca zamieszkania. Niestety ze względu na zniszczenia poczynione przez żołnierzy sowieckich dostępne są wyłącznie księgi zmarłych z międzyrzeckiej parafii ewangelickiej z lat 1868-1888, 1890-1904 (tylko początek roku 1904) oraz 1913-1917. Osoby pochowane pod skutymi nagrobkami w latach innych niż wymienione pozostaną już na zawsze anonimowe. Autor pragnie podziękować proboszczowi Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Międzyrzeczu Górnym ks. Andrzejowi Dyczkowi za przekazane cenne informacje, pracownikom Archiwum Państwowego w Katowicach Oddziału w Bielsku-Białej za pomoc przy ustalaniu tożsamości pochowanych oraz Justynie Gajdzicy za inspirację do opracowania właśnie tych cmentarzy.
 Copyright © Maciej Dembiniok 1999- Zaktualizowano 3 czerwca 2025 roku  |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
